Nhiều người Việt ở châu Âu không đi làm thuê mà tự làm chủ: mở tiệm làm móng, nhà hàng, cửa hàng tạp hoá, xưởng may, dịch vụ kế toán cho cộng đồng, hay làm lập trình viên tự do cho nhiều khách. Với người ngoài EU, những công việc này cần một loại giấy phép riêng: giấy phép cư trú để tự kinh doanh hoặc hành nghề tự do. Diện này khác visa khởi nghiệp, vốn đòi dự án đổi mới được một hội đồng thẩm định, và khác visa du mục số, vốn dành cho người làm cho khách hàng ở nước ngoài.
Bài này giải thích cách bốn nước Đức, Hà Lan, Pháp, Bồ Đào Nha xét diện tự kinh doanh, những điều cơ quan thực sự muốn thấy trong hồ sơ, và các rủi ro sau khi được cấp, khi thu nhập lên xuống mà thẻ lại cần gia hạn. Các điều kiện nêu dưới đây là nguyên lý ở thời điểm viết; hãy kiểm trên trang cơ quan di trú và cơ quan xúc tiến kinh doanh của từng nước.
Ba diện hay bị lẫn với nhau
Trước khi đi sâu, cần tách bạch ba diện mà quảng cáo hay gộp chung là "định cư bằng kinh doanh".
| Diện | Khách hàng và nơi làm việc | Điều kiện chính | Lên thường trú |
|---|---|---|---|
| Khởi nghiệp | Doanh nghiệp đổi mới, hướng tăng trưởng nhanh | Được hội đồng hoặc cơ quan chuyên trách công nhận | Có, nếu doanh nghiệp hoạt động thật |
| Du mục số | Làm cho chủ hoặc khách ở nước ngoài | Thu nhập đạt ngưỡng từ nguồn ngoài nước | Thường không, hoặc rất hạn chế |
| Tự kinh doanh, hành nghề tự do | Kinh doanh hoặc phục vụ khách tại nước sở tại | Kế hoạch khả thi, vốn, lợi ích kinh tế, đủ sống | Có, theo thời gian cư trú |
Diện tự kinh doanh không đòi bạn phát minh ra thứ gì mới. Một tiệm bánh mì tốt ở khu thiếu dịch vụ có thể được chấp nhận, miễn là kế hoạch kinh doanh thuyết phục và bạn chứng minh được mình làm được.
Ngược lại, diện này đòi bạn kiếm đủ sống từ chính công việc kinh doanh đó, liên tục qua các kỳ gia hạn. Đó là sức ép mà người đi làm thuê với hợp đồng ổn định không phải chịu, và là lý do nhiều hồ sơ được cấp lần đầu nhưng vấp ở lần gia hạn thứ nhất. Hiểu rõ điều này trước khi chọn diện sẽ giúp bạn chuẩn bị tài chính dự phòng đủ dày.
Đức: tự kinh doanh và hành nghề tự do là hai nhánh khác nhau
Tự kinh doanh. Người mở doanh nghiệp như nhà hàng, cửa hàng, xưởng sản xuất xin giấy phép theo điều khoản tự kinh doanh của luật cư trú Đức. Cơ quan xét ba ý: có lợi ích kinh tế hoặc nhu cầu khu vực, dự kiến có tác động tích cực đến kinh tế, và vốn được bảo đảm bằng vốn tự có hoặc khoản vay đã được duyệt. Phòng Thương mại và Công nghiệp địa phương thường được hỏi ý kiến về kế hoạch kinh doanh.
Hành nghề tự do. Các nghề thuộc nhóm "nghề tự do" theo luật thuế Đức, như lập trình viên tự do, nhà thiết kế, phiên dịch, kiến trúc sư, nhà báo, xin theo nhánh riêng nhẹ hơn. Bạn cần chứng minh có khách hàng hoặc thư bày tỏ ý định hợp tác, có giấy phép hành nghề nếu nghề đòi hỏi, và thu nhập dự kiến đủ sống.
Người trên 45 tuổi. Luật Đức thường đòi người trên 45 tuổi xin diện tự kinh doanh chứng minh có khoản lương hưu tương xứng, qua bảo hiểm hưu trí hoặc tài sản. Đây là điểm nhiều hồ sơ của người trung niên bị vướng.
Thường trú nhanh nếu thành công. Người tự kinh doanh đã cư trú khoảng ba năm, doanh nghiệp hoạt động thành công và đủ sống, có thể được xét thẻ định cư sớm hơn diện thông thường.
Hà Lan: hệ thống tính điểm cho người tự làm chủ
Hà Lan xét giấy phép cư trú cho người tự kinh doanh bằng một hệ thống tính điểm. Cơ quan xúc tiến doanh nghiệp của Hà Lan chấm hồ sơ theo ba nhóm: kinh nghiệm cá nhân như học vấn và kinh nghiệm quản lý, kế hoạch kinh doanh gồm phân tích thị trường và tài chính, và giá trị gia tăng cho Hà Lan như đầu tư, tạo việc làm, đổi mới. Hồ sơ phải đạt tổng điểm tối thiểu, và mỗi nhóm thường cũng có điểm sàn.
Thực tế, các hồ sơ được duyệt thường cho thấy rõ doanh nghiệp đem lại điều gì mà thị trường Hà Lan chưa có đủ. Một nhà hàng Việt thêm vào một con phố đã có ba nhà hàng châu Á có thể khó đạt điểm giá trị gia tăng, trong khi một xưởng chế biến thực phẩm có kế hoạch tuyển người địa phương và cung ứng cho siêu thị có thể có điểm tốt hơn.
Cần biết thêm: Hà Lan có một thoả thuận ưu đãi riêng cho công dân Mỹ và Nhật Bản muốn tự kinh doanh, với điều kiện nhẹ hơn nhiều. Người Việt không thuộc thoả thuận này, nên các bài viết về "visa doanh nhân Hà Lan dễ" dựa trên kinh nghiệm của người Mỹ không áp dụng cho bạn. Ngoài ra, nghề tự do mang tính sáng tạo hay chuyên môn cao đôi khi được xét theo hướng nhẹ hơn, tuỳ quy định từng thời điểm.
Pháp và Bồ Đào Nha: thẻ doanh nhân và visa D2
Ở Pháp, người ngoài EU muốn mở doanh nghiệp hoặc hành nghề tự do có thể xin thẻ cư trú dành cho doanh nhân và nghề tự do. Cơ quan xét tính khả thi của hoạt động và đòi hoạt động mang lại cho bạn thu nhập ít nhất tương đương mức lương tối thiểu của Pháp. Thẻ này khác với thẻ tài năng dành cho nhà sáng lập doanh nghiệp đổi mới hay nhà đầu tư lớn, vốn có điều kiện riêng. Với nghề có quy định như kế toán, luật, y tế, cần được cấp phép hành nghề ở Pháp trước.
Ở Bồ Đào Nha, visa D2 dành cho người muốn lập doanh nghiệp, mua lại doanh nghiệp hoặc hành nghề độc lập. Luật không đặt một mức vốn tối thiểu cứng như golden visa, nhưng hồ sơ phải có kế hoạch kinh doanh, chứng minh có đủ tiền để sống và vận hành trong thời gian đầu, và thường có giấy tờ lập công ty hoặc hợp đồng thuê mặt bằng. Sau khi vào, bạn chuyển sang thẻ cư trú tại cơ quan di trú của Bồ Đào Nha.
Điểm chung của hai nước: kế hoạch kinh doanh phải được viết bằng hoặc dịch sang ngôn ngữ của nước đó, số liệu phải có cơ sở, và cơ quan quan tâm tới việc doanh nghiệp tồn tại thật, có địa điểm, có tài khoản, có khách, chứ không chỉ một công ty trên giấy.
Chuẩn bị từ Việt Nam: bằng chứng năng lực và tài chính
Phần lớn hồ sơ tự kinh doanh được quyết định bằng những gì bạn chứng minh được trước khi sang. Những nhóm giấy tờ nên bắt đầu gom sớm:
- Bằng cấp và chứng chỉ nghề: bằng đại học, chứng chỉ nghề, giấy phép hành nghề ở Việt Nam, kèm bản dịch và chứng thực theo yêu cầu. Từ 11/9/2026 Việt Nam đã áp dụng Apostille nên thủ tục dùng giấy tờ ở các nước EU nhẹ hơn trước.
- Kinh nghiệm thực tế: hợp đồng, xác nhận của nơi làm việc, giấy phép kinh doanh của cơ sở bạn từng điều hành ở Việt Nam, báo cáo thuế các năm. Người từng chủ tiệm làm móng hay nhà hàng ở Việt Nam nên có giấy tờ chứng minh quy mô và thời gian hoạt động.
- Nguồn vốn: sao kê tài khoản nhiều tháng, giấy tờ giải thích nguồn gốc khoản tiền như bán nhà, tích luỹ từ kinh doanh. Chuyển tiền ra nước ngoài phải theo quy định ngoại hối của Việt Nam, nên hỏi ngân hàng về mục đích chuyển và giấy tờ cần có.
- Nghiên cứu thị trường: khảo sát khu vực định mở, đối thủ, giá thuê mặt bằng, chi phí nhân công. Số liệu tự đi tìm hiểu thuyết phục hơn nhiều so với số liệu chép từ báo cáo chung.
- Bảo hiểm y tế và nơi ở ban đầu: nhiều nước đòi có bảo hiểm và địa chỉ ngay khi nộp hồ sơ, nên cần sắp xếp trước.
Một hồ sơ được chuẩn bị kỹ thường mất từ vài tháng đến nửa năm trước khi nộp. Thời gian này cũng là lúc bạn kiểm lại chính kế hoạch của mình: nếu không tìm đủ bằng chứng thị trường, có lẽ ý tưởng kinh doanh cần điều chỉnh trước khi đem đi thuyết phục cơ quan di trú.
Một hồ sơ giả định và những câu hỏi cơ quan sẽ đặt
Ví dụ giả định: anh Tuấn, 38 tuổi, có tám năm làm thiết kế đồ hoạ cho các công ty quảng cáo ở Hà Nội, muốn sang Berlin hành nghề tự do. Anh đã làm cho ba khách hàng Đức qua mạng trong hai năm. Hồ sơ của anh gồm hồ sơ năng lực, hợp đồng và hoá đơn với khách Đức, thư của hai công ty Đức bày tỏ ý định thuê anh khi anh có mặt ở Berlin, bảng tính thu nhập dự kiến, bằng chứng có tiền để sống vài tháng đầu, và bảo hiểm y tế phù hợp.
Cơ quan sẽ hỏi: thu nhập dự kiến có đủ sống ở Berlin không, sau khi trừ bảo hiểm y tế tư nhân và thuế. Khách hàng có thật và có ở Đức không. Anh có cần giấy phép hành nghề gì không. Anh có phụ thuộc vào một khách duy nhất không, vì nếu chỉ làm cho một công ty, quan hệ này có thể bị xem như làm thuê trá hình.
Câu hỏi cuối rất quan trọng. Ở Đức và nhiều nước, tự doanh trá hình, tức là danh nghĩa tự do nhưng thực chất làm toàn thời gian cho một chủ dưới sự chỉ đạo của họ, là vi phạm về bảo hiểm xã hội. Hồ sơ có nhiều khách, có tự chủ về thời gian và cách làm, sẽ an toàn hơn nhiều.
Rủi ro sau khi được cấp và sai lầm hay gặp
Được cấp thẻ chỉ là bước đầu. Diện tự kinh doanh khó nhất ở các lần gia hạn:
- Thu nhập dao động: kỳ gia hạn xét thu nhập thực tế, không phải kế hoạch. Năm kinh doanh kém có thể khiến thẻ không được gia hạn, nên cần quỹ dự phòng và sổ sách rõ ràng.
- Bảo hiểm y tế: người tự kinh doanh thường tự đóng toàn bộ bảo hiểm y tế, có nước bắt buộc bảo hiểm tư nhân với phí cao, nhất là với người lớn tuổi.
- Sao chép kế hoạch kinh doanh mẫu: cơ quan đọc rất nhiều kế hoạch, bản viết chung chung không gắn với thị trường địa phương rất dễ bị nhận ra.
- Mở doanh nghiệp rồi để người khác vận hành: thẻ cấp cho bạn với tư cách người điều hành, nếu bạn không thực sự làm, thẻ có thể bị thu hồi.
- Quên nghĩa vụ kế toán và thuế: người tự kinh doanh phải khai thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập, đôi khi thuế thương mại địa phương. Sai sót thuế ảnh hưởng trực tiếp tới việc gia hạn.
- Nghe lời mời "mua lại tiệm có sẵn để có thẻ": mua doanh nghiệp là một cách hợp lệ, nhưng phải thẩm định sổ sách thật, và hồ sơ vẫn xét khả năng của chính bạn.
Hãy coi diện này như một quyết định kinh doanh trước, quyết định di trú sau. Nếu kế hoạch không đứng được về mặt kinh doanh, nó cũng không đứng được trước cơ quan di trú.
Câu hỏi thường gặp
Diện tự kinh doanh ở Đức có đòi vốn tối thiểu không?
Luật hiện hành không đặt một mức vốn tối thiểu cứng như trước đây. Cơ quan xét kế hoạch có khả thi không, vốn có được bảo đảm không và hoạt động có lợi ích kinh tế không. Số vốn cần thiết phụ thuộc vào loại hình và quy mô kinh doanh trong kế hoạch của bạn.
Lập trình viên tự do có xin cư trú ở Đức được không?
Có thể, theo nhánh hành nghề tự do. Bạn cần chứng minh có khách hàng hoặc ý định hợp tác từ khách ở Đức, thu nhập dự kiến đủ sống và có bảo hiểm y tế. Hồ sơ có nhiều khách hàng thường an toàn hơn hồ sơ chỉ phụ thuộc vào một khách.
Visa D2 Bồ Đào Nha có khác golden visa không?
Khác hoàn toàn. Golden visa dựa trên một khoản đầu tư theo mức luật định và yêu cầu ở rất ít ngày. D2 dựa trên việc bạn thực sự lập và điều hành doanh nghiệp hoặc hành nghề độc lập ở Bồ Đào Nha, sống ở đó, và doanh nghiệp phải có hoạt động thật.
Người Việt có được hưởng thoả thuận doanh nhân Hà Lan như người Mỹ không?
Không. Thoả thuận ưu đãi đó chỉ dành cho công dân Mỹ và Nhật Bản. Người Việt xin theo giấy phép tự kinh doanh thông thường của Hà Lan, xét bằng hệ thống tính điểm về kinh nghiệm, kế hoạch kinh doanh và giá trị gia tăng cho Hà Lan.
Diện tự kinh doanh có bảo lãnh được gia đình không?
Thường là có, nếu bạn chứng minh được thu nhập đủ nuôi cả gia đình, có nhà ở phù hợp và bảo hiểm y tế cho mọi người. Vì thu nhập từ kinh doanh dao động, cơ quan có thể xét kỹ hơn so với người đi làm thuê có hợp đồng.