Khi cha hoặc mẹ đã là công dân hay thường trú nhân Canada, việc đưa con sang thường đi theo diện bảo lãnh gia đình, nhóm "con phụ thuộc". Điểm cần nhớ đầu tiên: Canada định nghĩa con phụ thuộc là con dưới 22 tuổi và chưa kết hôn hay sống chung như vợ chồng; con từ 22 tuổi trở lên chỉ còn được tính khi đã phụ thuộc tài chính vào cha mẹ từ trước 22 tuổi vì một tình trạng thể chất hoặc tinh thần khiến con không tự nuôi mình được.
Mốc này nghe đơn giản nhưng các gia đình Việt hay vướng ở chỗ khác: con riêng của vợ hoặc chồng cần giấy đồng ý của cha mẹ ruột bên kia, con nuôi phải qua đúng thủ tục nuôi con nuôi, con sinh ra khi cha mẹ đang chờ hồ sơ lại có cách xử lý riêng. Bài này đi qua từng trường hợp, giải thích cái mốc khoá tuổi, và những lý do làm hồ sơ của con bị chậm hoặc bị từ chối.
Con phụ thuộc theo luật Canada: hai điều kiện và một ngoại lệ
Định nghĩa con phụ thuộc trong quy định di trú Canada gồm hai vế. Vế một là quan hệ: con ruột (không phải con đã cho người khác làm con nuôi) hoặc con nuôi hợp pháp. Vế hai là tình trạng: dưới 22 tuổi và không có vợ, chồng hay người sống chung như vợ chồng. Cả hai vế phải đúng vào thời điểm tính tuổi, và nhiều vế phải còn đúng đến lúc con nhập cảnh nhận thường trú.
Ngoại lệ dành cho con từ 22 tuổi trở lên: con được tính là phụ thuộc nếu đã phụ thuộc tài chính vào cha mẹ từ trước khi tròn 22 tuổi và không tự nuôi mình được vì tình trạng thể chất hay tinh thần. Cán bộ sẽ đòi hồ sơ y tế cho thấy tình trạng có từ trước mốc tuổi, kèm bằng chứng cha mẹ chu cấp liên tục. Một người con 25 tuổi đang đi học đại học, khoẻ mạnh, không thuộc ngoại lệ này dù vẫn đang được cha mẹ nuôi.
Điều này khác hẳn với nhiều gia đình đang hình dung theo kiểu Việt Nam, nơi con chưa lập gia đình thì vẫn "ở với cha mẹ". Một người con 24 tuổi chưa lập gia đình, sống cùng nhà, không đi làm, vẫn không phải con phụ thuộc theo nghĩa của Canada. Với trường hợp đó, con phải tự tìm đường riêng: du học, tay nghề, hoặc diện khác.
Mốc khoá tuổi: tính từ ngày nào
Canada dùng cơ chế "khoá tuổi" (lock-in date). Tuổi của con được chốt vào ngày IRCC nhận đơn đầy đủ của hồ sơ có tên con, không phải ngày cấp visa. Nếu con 21 tuổi 8 tháng khi đơn được nhận, con vẫn là con phụ thuộc dù hai năm sau mới có quyết định. Đây là điểm Canada thoáng hơn so với cách nhiều nước tính tuổi theo ngày cấp.
Có hai bẫy đi kèm. Bẫy thứ nhất: khoá tuổi chỉ khoá tuổi, không khoá tình trạng hôn nhân. Con kết hôn hoặc bắt đầu sống chung với người khác trong lúc chờ thì không còn là con phụ thuộc, và gia đình phải báo IRCC ngay. Bẫy thứ hai: với hồ sơ hai tầng như đề cử tỉnh bang, mốc khoá tuổi rơi vào ngày nộp đơn ở tầng nào phải đọc theo hướng dẫn hiện hành của chương trình — đừng tự suy ra từ kinh nghiệm của người quen.
Ví dụ giả định: chị Hạnh là thường trú nhân Canada, nộp đơn bảo lãnh con trai khi con 21 tuổi 10 tháng. Hồ sơ đầy đủ được nhận trước sinh nhật 22 của con. Mười bốn tháng sau, con trai vẫn được xét như con phụ thuộc. Nhưng nếu chị nộp thiếu giấy và đơn bị trả về, ngày nhận đơn mới lại sau sinh nhật 22, cả hồ sơ đổi bản chất. Vì vậy với con sát tuổi, nộp đủ ngay lần đầu quan trọng hơn nộp sớm.
Con riêng của vợ hoặc chồng: giấy đồng ý là chỗ hay kẹt
Con riêng đi theo diện nào. Con riêng của vợ hoặc chồng người bảo lãnh thường đi như "con phụ thuộc của người được bảo lãnh". Khi bạn bảo lãnh vợ, con riêng của vợ ghi trong cùng hồ sơ. Nếu vợ đã sang trước, có thể nộp đơn riêng nhưng sẽ phức tạp hơn, nên tốt nhất khai đầy đủ ngay từ đầu.
Giấy đồng ý của cha hoặc mẹ ruột bên kia. Đây là chỗ nhiều hồ sơ đứng lại nhiều tháng. Nếu con đi với mẹ, cán bộ cần thấy cha ruột đồng ý cho con xuất cảnh định cư, hoặc bản án, quyết định giao quyền nuôi con cho mẹ có nội dung rõ. Bản án ly hôn ở Việt Nam thường giao người trực tiếp nuôi, nhưng không phải lúc nào cũng nói về việc đưa con ra nước ngoài sống lâu dài.
Khi không liên lạc được cha mẹ ruột bên kia. Bạn cần giải trình kèm bằng chứng đã cố tìm: thư gửi địa chỉ cuối cùng, xác nhận của chính quyền địa phương, thông tin người làm chứng. Nếu cha mẹ bên kia đã mất thì nộp trích lục khai tử. Không nên tự viết giấy đồng ý "cho nhanh" — chữ ký giả trên giấy đồng ý là khai man và hậu quả nặng hơn nhiều so với vài tháng chờ.
Con riêng không đi cùng. Nếu con riêng ở lại Việt Nam với cha mẹ ruột bên kia, vẫn phải khai tên và cho con khám sức khoẻ di trú. Bỏ qua bước này dẫn tới bẫy "thành viên gia đình bị loại trừ": sau này không bảo lãnh con sang được nữa.
Con nuôi: hai cách và lý do không thể "nhận nuôi cho có"
Con nuôi có thể sang Canada theo hai đường. Đường thứ nhất là quốc tịch: nếu cha mẹ nuôi là công dân Canada, có thể xin quốc tịch cho con nuôi trực tiếp khi việc nhận nuôi đáp ứng các điều kiện của luật quốc tịch. Đường thứ hai là thường trú: bảo lãnh con nuôi như một thành viên gia đình. Mỗi đường có ưu nhược riêng; đường quốc tịch không đi qua kiểm tra y tế theo luật di trú nhưng điều kiện chứng minh quan hệ chặt.
Việt Nam tham gia Công ước La Hay về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế. Với trẻ ở Việt Nam, việc nhận nuôi phải qua cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam và được tỉnh bang nơi cha mẹ nuôi sống ở Canada chấp thuận. Tỉnh bang có cơ quan riêng lo việc này, quy trình mỗi tỉnh khác nhau.
Điều Canada xem xét kỹ nhất là quan hệ cha mẹ – con có thật hay không, và việc nhận nuôi có nhằm mục đích chủ yếu để có tư cách di trú không. Nhận cháu ruột làm con nuôi khi cháu đã 17 tuổi, cha mẹ ruột vẫn sống khoẻ và vẫn nuôi cháu, là kiểu hồ sơ dễ bị đánh giá là nhận nuôi vì mục đích di trú. Ngược lại, trẻ mồ côi được ông bà hoặc cô chú nuôi thật nhiều năm có bằng chứng sống chung, chăm sóc, đóng học phí — hồ sơ khác hẳn.
Cam kết bảo lãnh và điều kiện thu nhập
Người bảo lãnh ký cam kết (undertaking) chu cấp cho con trong một khoảng thời gian. Theo quy định IRCC hiện hành, thời hạn cam kết phụ thuộc tuổi của con khi nhận thường trú:
| Tình huống của con | Thời hạn cam kết | Điều kiện thu nhập |
|---|---|---|
| Dưới 22 tuổi khi nhận PR | 10 năm hoặc đến khi con 25 tuổi, mốc nào đến trước | Thường không đòi mức thu nhập tối thiểu |
| Từ 22 tuổi, thuộc ngoại lệ phụ thuộc | 3 năm | Thường không đòi mức thu nhập tối thiểu |
| Con có con riêng (cháu của người bảo lãnh) | Theo từng người | Có thể phải chứng minh thu nhập — đọc hướng dẫn hiện hành |
Cam kết có giá trị kể cả khi gia đình bất hoà hay con dọn ra ở riêng. Nếu trong thời hạn cam kết con nhận trợ cấp xã hội của tỉnh, tỉnh có quyền đòi người bảo lãnh hoàn trả, và người còn nợ không được bảo lãnh thêm ai. Con số thời hạn ở trên là quy định IRCC đã áp dụng nhiều năm, nhưng bạn vẫn nên đối chiếu trang canada.ca khi nộp vì quy định gia đình có thể thay đổi.
Người bảo lãnh là thường trú nhân phải đang sống ở Canada. Công dân Canada sống ở nước ngoài thì bảo lãnh được, nhưng phải chứng minh sẽ về sống ở Canada khi người được bảo lãnh nhận thường trú.
Những lý do làm hồ sơ của con chậm hoặc bị từ chối
Giấy khai sinh không khớp. Tên cha hoặc mẹ trên khai sinh của con khác với hộ chiếu, hoặc khai sinh được cấp lại nhiều năm sau khi sinh. Cán bộ khi thấy khai sinh cấp muộn sẽ hỏi lý do, có khi yêu cầu xét nghiệm ADN tại cơ sở được IRCC chấp nhận. Xét nghiệm này người nộp tự trả và chỉ làm khi được yêu cầu.
Khám sức khoẻ. Con phụ thuộc của công dân hay thường trú nhân thường được miễn tiêu chí "gánh nặng quá mức cho hệ thống y tế", nhưng vẫn phải khám và vẫn có thể bị từ chối vì lý do nguy hiểm cho sức khoẻ cộng đồng như lao phổi chưa điều trị.
Con đã đủ 18 tuổi. Con từ 18 tuổi phải có lý lịch tư pháp. Ở Việt Nam là phiếu lý lịch tư pháp số 2, kèm giấy của các nước con từng sống đủ lâu theo quy định của IRCC.
Khai thiếu người. Con của người bảo lãnh đã kết hôn mà không khai, hoặc khai sót anh chị em trong mẫu thông tin gia đình, đều làm hồ sơ bị hỏi lại.
Chuẩn bị hồ sơ cho con từ Việt Nam: danh mục gốc
Danh mục cụ thể nằm trong bộ hướng dẫn và danh sách kiểm tra của IRCC cho diện bảo lãnh con phụ thuộc. Những giấy tờ dưới đây hầu như hồ sơ nào cũng cần, chuẩn bị trước giúp tránh trả đơn:
- Trích lục khai sinh của con có tên cha mẹ, bản dịch tiếng Anh hoặc tiếng Pháp đúng chuẩn dịch thuật IRCC chấp nhận.
- Giấy tờ chứng minh tư cách của người bảo lãnh: thẻ thường trú, giấy chứng nhận quốc tịch hoặc hộ chiếu Canada.
- Với con riêng: bản án hoặc quyết định ly hôn, giao quyền nuôi con, giấy đồng ý của cha mẹ ruột bên kia hoặc trích lục khai tử.
- Với con nuôi: quyết định cho nhận con nuôi của cơ quan Việt Nam, văn bản chấp thuận của tỉnh bang Canada theo đúng quy trình Công ước La Hay.
- Ảnh chụp đúng quy cách, hộ chiếu còn hạn, và các mẫu đơn đã ký bằng chữ ký thật của từng người (con trên 18 tuổi tự ký).
- Lý lịch tư pháp cho con từ 18 tuổi, chỉ làm khi đã đúng thời điểm để giấy không hết hạn khi IRCC đọc tới.
Giữ một bản sao toàn bộ hồ sơ đã nộp. Khi IRCC hỏi thêm, bạn cần trả lời nhất quán với những gì đã khai, mà sau nhiều tháng ít ai nhớ chính xác mình đã ghi gì trong mẫu thông tin gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Con của bạn 23 tuổi, đang học đại học, có được bảo lãnh như con phụ thuộc không?
Không theo nghĩa của Canada. Từ năm 2017 mốc là dưới 22 tuổi, và việc đang đi học không còn là ngoại lệ. Con 23 tuổi chỉ được tính phụ thuộc khi không tự nuôi mình được vì tình trạng thể chất hay tinh thần có từ trước 22 tuổi. Nếu không thuộc trường hợp đó, con nên xét đường riêng như du học hoặc tay nghề.
Con sinh ra khi cha mẹ đang chờ hồ sơ thường trú thì làm thế nào?
Bạn phải báo IRCC ngay khi con chào đời, gửi khai sinh và làm thủ tục thêm con vào hồ sơ, gồm cả khám sức khoẻ. Không báo mà vẫn nhập cảnh nhận thường trú thì con trở thành thành viên gia đình không được khai, sau này rất khó bảo lãnh. Nếu con sinh ra ở Canada thì con đã là công dân Canada theo nơi sinh.
Bảo lãnh con có cần chứng minh thu nhập không?
Với con phụ thuộc không có con riêng, quy định IRCC hiện hành thường không đòi mức thu nhập tối thiểu như diện cha mẹ, ông bà. Nhưng người bảo lãnh vẫn ký cam kết chu cấp và không được đang nhận trợ cấp xã hội trừ lý do khuyết tật. Kiểm lại hướng dẫn trên canada.ca tại thời điểm nộp.
Con đã kết hôn thì có còn được đi theo cha mẹ không?
Không được đi như con phụ thuộc. Con đã kết hôn hoặc đang sống chung như vợ chồng với người khác thì ra khỏi định nghĩa, kể cả khi chưa đủ 22 tuổi. Nếu con kết hôn trong lúc hồ sơ đang xét, gia đình phải báo IRCC; giấu việc kết hôn là khai man và có thể bị cấm nhập cảnh nhiều năm.
Có thể bảo lãnh cháu ruột mồ côi sang Canada không?
Có một nhánh hẹp cho phép bảo lãnh anh chị em, cháu ruột hoặc cháu nội ngoại mồ côi cả cha lẫn mẹ, dưới 18 tuổi và chưa kết hôn. Đây là nhánh riêng, khác với diện con nuôi. Điều kiện cụ thể và giấy tờ chứng minh mồ côi cần đọc trên canada.ca hoặc hỏi người đại diện được cấp phép.
Xét nghiệm ADN có bắt buộc không?
Không bắt buộc với mọi hồ sơ. IRCC chỉ đề nghị xét nghiệm khi giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ – con không đủ tin cậy, chẳng hạn khai sinh đăng ký muộn hay có điểm không khớp. Khi được đề nghị, phải làm ở phòng thí nghiệm được chấp nhận theo hướng dẫn trong thư, người nộp tự trả chi phí.