Viên chức lãnh sự Mỹ không đòi bạn phải có hợp đồng lao động. Câu họ cần trả lời là bạn có một đời sống kinh tế ở Việt Nam đủ thật và đủ ổn để quay về. Hợp đồng với một công ty lớn chỉ là cách dễ đọc nhất để thể hiện điều đó. Người bán hàng có hộ kinh doanh mười năm, lập trình viên nhận việc từ khách nước ngoài, nhà thiết kế làm theo dự án, người vợ ở nhà chăm con trong khi chồng điều hành xưởng — tất cả đều xin visa Mỹ được, nhưng phải dựng hồ sơ theo cách khác.
Khó khăn của nhóm này không nằm ở luật, mà ở chỗ thu nhập không đều, giấy tờ rời rạc và câu trả lời phỏng vấn dễ nghe mơ hồ. Bài đi qua từng dạng công việc, bằng chứng nào có sức nặng, cách nói về công việc của mình trong ba mươi giây, và những lỗi làm hồ sơ tự do trông như hồ sơ "không có việc".
Viên chức thật sự lo điều gì với người không có hợp đồng
Với nhân viên làm công ăn lương, viên chức có ngay vài mốc: tên công ty, chức vụ, số năm làm, mức lương. Với người làm tự do, các mốc đó phải được bạn tự dựng lên. Nếu không, viên chức có thể hiểu "làm tự do" theo nghĩa xấu nhất: không có việc ổn định, không có gì giữ chân, và sang Mỹ thì dễ ở lại làm chui.
Nỗi lo này không phải định kiến với nghề tự do; nó đến từ việc thiếu thông tin. Một lập trình viên làm cho khách châu Âu, có thu nhập đều qua ngân hàng ba năm, đóng thuế thu nhập cá nhân đầy đủ, thực ra có hồ sơ còn mạnh hơn nhiều nhân viên văn phòng lương thấp. Vấn đề là anh ta có biết trình bày nó không.
Cũng cần hiểu rằng thời gian phỏng vấn ngắn. Viên chức hiếm khi đọc hết tập giấy bạn mang theo. Họ hỏi vài câu và quyết định chủ yếu dựa vào DS-160 và câu trả lời. Giấy tờ là để bạn có cái đưa ra khi được hỏi, và để chính bạn hiểu rõ con số của mình trước khi trả lời. Một người làm tự do nói được "năm ngoái thu nhập khoảng bao nhiêu, từ mấy khách chính, đã làm nghề này bao lâu" trong vài câu thường thuyết phục hơn người mang theo cả tập hợp đồng mà trả lời lúng túng.
Bằng chứng theo từng dạng công việc
Bảng dưới gợi ý những loại giấy tờ thường có sức nặng. Không có danh sách bắt buộc nào cho visa B1/B2; chọn thứ phản ánh đúng công việc của bạn.
| Dạng công việc | Bằng chứng mạnh | Bằng chứng yếu hoặc dễ gây nghi | Câu nên trả lời được |
|---|---|---|---|
| Chủ hộ kinh doanh | Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh lâu năm, chứng từ nộp thuế theo cách hộ đang kê khai, sao kê tài khoản dùng cho kinh doanh, hợp đồng thuê mặt bằng | Giấy đăng ký mới làm vài tháng trước phỏng vấn, không có dòng tiền nào khớp | Bán gì, ở đâu, bao nhiêu năm, ai trông cửa hàng khi bạn đi |
| Làm tự do nhận việc từ khách nước ngoài | Sao kê nhận tiền đều đặn nhiều tháng, hợp đồng hoặc thư xác nhận của khách, hồ sơ trên nền tảng làm việc, tờ khai thuế thu nhập cá nhân | Ảnh chụp màn hình rời rạc, thu nhập chỉ xuất hiện gần đây | Làm cho ai, nhận việc thế nào, đi Mỹ thì công việc xử lý ra sao |
| Làm theo dự án trong nước (thiết kế, chụp ảnh, đào tạo) | Hợp đồng dịch vụ, hoá đơn, xác nhận của đối tác thường xuyên, thu nhập qua ngân hàng | Chỉ có lời kể, toàn nhận tiền mặt không dấu vết | Dự án gần nhất là gì, sau chuyến đi có việc gì đang chờ |
| Nội trợ | Giấy tờ công việc và thu nhập của vợ hoặc chồng, giấy kết hôn, giấy khai sinh và giấy tờ học của con | Hồ sơ tách rời, không nhắc tới người lo tài chính | Ai trả chi phí, con ở với ai, vì sao chuyến đi có điểm kết thúc |
| Nông nghiệp, nuôi trồng | Giấy tờ quyền sử dụng đất, hợp đồng bán nông sản cho thương lái hoặc doanh nghiệp, sao kê nhận tiền theo mùa vụ | Không có giấy tờ nào thể hiện thu nhập | Mùa vụ chính vào tháng nào, đi vào lúc đó thì ai lo |
Với mọi dạng, bằng chứng về thời gian quý hơn bằng chứng về số tiền: ba năm thu nhập vừa phải, đều đặn nói nhiều hơn một khoản lớn bất thường mới vào tháng trước.
Hộ kinh doanh: những chi tiết nhỏ quyết định độ tin
Tên trên giấy phép là ai. Nhiều hộ kinh doanh đứng tên cha mẹ, vợ hoặc chồng trong khi bạn là người trực tiếp làm. Điều đó bình thường, nhưng cần nói rõ khi khai DS-160 và khi được hỏi. Khai mình là chủ cửa hàng trong khi giấy tờ mang tên người khác mà không giải thích sẽ tạo cảm giác không khớp.
Dòng tiền có thể nhìn thấy. Hộ kinh doanh bán lẻ hay nhận tiền mặt. Nếu toàn bộ doanh thu không đi qua ngân hàng, sao kê tài khoản cá nhân sẽ trông nghèo hơn thực tế. Không cần dựng lại sổ sách, nhưng nếu bạn có thói quen gửi tiền vào ngân hàng định kỳ, có hoá đơn nhập hàng hoặc chứng từ thuế, những thứ đó giúp viên chức hình dung quy mô.
Ai lo việc khi bạn vắng. Đây là câu hỏi rất hay gặp với chủ cửa hàng nhỏ. Một câu trả lời cụ thể như "em gái phụ bán mười năm nay, hai tuần em ấy trông được" giúp chuyến đi có giới hạn tự nhiên. Trả lời "đóng cửa cũng được" lại vô tình nói rằng công việc này không giữ được bạn.
Thuế và đăng ký thay đổi theo luật Việt Nam. Cách quản lý thuế đối với hộ kinh doanh đang thay đổi theo các văn bản mới của Việt Nam. Bạn không cần giải thích luật thuế cho viên chức Mỹ; chỉ cần mang chứng từ thể hiện hộ của bạn đang hoạt động và đang thực hiện nghĩa vụ theo cách hiện hành.
Làm tự do và nhận việc từ nước ngoài
Người làm tự do cho khách nước ngoài có một điểm mạnh và một điểm dễ bị hiểu lầm. Điểm mạnh: thu nhập thường tính bằng ngoại tệ, đi qua ngân hàng, có dấu vết rõ ràng. Điểm dễ hiểu lầm: công việc "làm ở đâu cũng được", nên viên chức có thể nghĩ bạn sang Mỹ vẫn làm tiếp được, và vì vậy không có lý do gì phải về.
Cách xử lý là nói thẳng vào điểm đó. Công việc của bạn gắn với Việt Nam ở đâu: khách hàng làm việc với bạn vì chi phí và múi giờ Việt Nam, bạn có nhóm cộng tác viên trong nước, bạn có văn phòng hoặc công ty nhỏ đăng ký ở Việt Nam, bạn có gia đình và nhà cửa ở đây. Một điều cần lưu ý thêm: làm việc từ xa cho khách khi đang ở Mỹ bằng visa du lịch là vùng mà quy định không hoàn toàn rõ ràng cho mọi trường hợp. Nếu bạn định mang máy theo để trả lời khách vài giờ mỗi ngày, đừng nói rằng sang Mỹ để làm việc; chuyến đi phải có mục đích du lịch, thăm thân hay công tác B1 đúng nghĩa. Nếu công việc thực sự đòi bạn làm cho khách hàng hay đối tác ở Mỹ, đó là chuyện của loại visa khác.
Về giấy tờ, đừng in cả trăm trang giao dịch. Một bản tóm tắt thu nhập mười hai hoặc hai mươi bốn tháng gần nhất do chính bạn lập, kèm sao kê ngân hàng tương ứng và một hai hợp đồng hoặc thư xác nhận của khách chính, là gọn và đủ. Nếu bạn đã quyết toán thuế thu nhập cá nhân cho khoản thu từ nước ngoài, chứng từ đó rất có giá trị vì cho thấy thu nhập được ghi nhận chính thức.
Nội trợ: hồ sơ dựa vào cả gia đình
Người nội trợ thường nghĩ mình ở thế yếu nhất vì "không có việc". Thực ra viên chức đánh giá người nội trợ qua gia đình. Nếu người chồng hoặc người vợ có công việc ổn định, các con đang đi học ở Việt Nam, gia đình có nhà, thì người nội trợ có ràng buộc rất tự nhiên: người đó là trung tâm của gia đình đang sống ở Việt Nam.
Trường hợp khó hơn là người nội trợ đi một mình, đặc biệt khi chuyến đi dài và người ở Mỹ là anh chị em ruột hay bạn bè. Lúc đó câu hỏi tự nhiên sẽ là "ai chăm con khi bạn đi", "chồng bạn làm gì", "vì sao đi lâu như vậy". Một chuyến đi vừa phải về thời gian, có lý do cụ thể, và giấy tờ của người lo tài chính trong gia đình sẽ trả lời các câu đó.
Ví dụ giả định: chị D, 41 tuổi, nội trợ, chồng làm kỹ sư ở Bình Dương mười hai năm, hai con học cấp hai, muốn sang Mỹ ba tuần dự đám cưới em trai. Hồ sơ hợp lý gồm giấy kết hôn, xác nhận công việc và thu nhập của chồng, giấy tờ học của con, giấy tờ nhà, thiệp cưới hoặc thông tin về đám cưới. Khi được hỏi, chị nói gọn: chồng ở nhà lo con, chị đi ba tuần dự đám cưới, chi phí do vợ chồng tự trả. Câu chuyện có điểm bắt đầu, điểm kết thúc và người ở lại.
Những lỗi hay làm hồ sơ tự do trông yếu
Phần lớn hồ sơ tự do bị từ chối không phải vì nghề, mà vì cách khai và cách trả lời.
- Ghi nghề nghiệp trong DS-160 là "tự do" hoặc "kinh doanh" mà không mô tả gì thêm. Ô mô tả công việc cho phép bạn viết ngắn về việc mình làm — hãy dùng nó.
- Lập hộ kinh doanh hoặc công ty ngay trước khi nộp hồ sơ chỉ để có giấy tờ. Ngày cấp trên giấy nói lên tất cả, và đây là kiểu dựng hồ sơ mà viên chức gặp rất nhiều.
- Mang thư xác nhận "lương" do người thân ký mà không có dòng tiền nào khớp. Giấy tờ phải phản ánh đời sống thật, không phải ngược lại.
- Không nói được thu nhập của mình khoảng bao nhiêu. Người làm tự do cần biết con số của chính mình — theo tháng, theo năm, theo mùa.
- Trả lời rằng công việc có thể làm ở bất cứ đâu mà không nói gì thêm về lý do quay về.
- Đi đúng mùa cao điểm của chính công việc mình — chủ cửa hàng bánh trung thu đi Mỹ vào tháng Tám dễ khiến người nghe thấy lạ.
Nếu đã bị từ chối, hãy xem lại các điểm trên trước khi nộp lại. Một lần từ chối 214(b) không ngăn bạn nộp tiếp, nhưng mỗi lần nộp lại nên có thay đổi thật trong hồ sơ hoặc cách trình bày.
Câu hỏi thường gặp
Làm tự do có cần giấy xác nhận của phường hay xã không?
Không có yêu cầu đó cho visa Mỹ. Giấy xác nhận của chính quyền địa phương chỉ xác nhận cư trú hoặc nhân thân, thường không nói được gì về thu nhập. Bằng chứng công việc và dòng tiền có ích hơn nhiều.
Hộ kinh doanh đứng tên vợ, chồng đi phỏng vấn được không?
Được. Bạn khai mình cùng điều hành hộ kinh doanh của gia đình, mang giấy tờ hộ kinh doanh và giấy kết hôn để thể hiện quan hệ. Quan trọng là lời khai và giấy tờ khớp nhau, không cố nhận là chủ đứng tên.
Thu nhập tự do không đều thì có bị coi là yếu?
Không nhất thiết. Viên chức hiểu thu nhập tự do có tháng cao tháng thấp. Điều họ cần thấy là nghề đã kéo dài một thời gian và tổng thu nhập đủ để chuyến đi bạn mô tả là hợp lý.
Nội trợ có nên đi cùng chồng hay đi một mình thì dễ hơn?
Không có quy tắc chung. Đi cùng người có công việc ổn định giúp hồ sơ dễ đọc; đi một mình cũng được nếu lý do rõ và gia đình ở lại. Cả nhà cùng đi thì ràng buộc chuyển sang công việc, nhà cửa và việc học của con.
Có được mang máy tính sang Mỹ để làm việc cho khách khi đi du lịch không?
Mang máy theo là bình thường. Nhưng nếu mục đích chuyến đi là làm việc, hoặc bạn làm việc cho khách hàng tại Mỹ, đó không còn là du lịch. Hãy giữ mục đích chuyến đi đúng như đã khai, và hỏi nguồn chính thức nếu công việc của bạn có yếu tố ở Mỹ.
