Ở Việt Nam, khi có chuyện gấp, nhiều gia đình gọi người thân, hàng xóm hoặc tự chở người bệnh tới viện. Ở nước định cư, hệ thống khẩn cấp được thiết kế để bạn gọi một số duy nhất, và việc gọi sớm, nói đúng thông tin quyết định tốc độ cứu hộ. Đồng thời, các rủi ro thiên tai ở đó rất khác: động đất ở bờ Tây nước Mỹ, cháy rừng ở California và Úc, lốc xoáy ở miền Trung nước Mỹ, bão tuyết và mất điện mùa đông ở Canada, lũ quét ở Queensland hay New South Wales.
Bài này dành cho gia đình mới sang trong năm đầu, khi chưa ai trong nhà có thói quen phản xạ theo hệ thống mới. Nó không nhằm làm bạn lo lắng: phần lớn gia đình không bao giờ gặp thảm hoạ lớn. Mục tiêu là để mọi người trong nhà, kể cả ông bà và trẻ nhỏ, biết phải làm gì khi điều bất thường xảy ra.
Số khẩn cấp ở các nước người Việt hay định cư
Mỗi nước có một số khẩn cấp chung cho cảnh sát, cứu thương và cứu hoả. Số này gọi được miễn phí từ điện thoại di động và điện thoại bàn. Ngoài ra, nhiều nơi có số riêng cho việc không khẩn cấp để giảm tải tổng đài chính.
| Nước | Số khẩn cấp chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mỹ | 911 | Một số nơi nhận tin nhắn tới 911; khả năng này tuỳ địa phương |
| Canada | 911 | Có số không khẩn cấp riêng của cảnh sát từng thành phố |
| Úc | 000 | Từ điện thoại di động, 112 cũng nối vào hệ thống khẩn cấp |
| New Zealand | 111 | Cũng có số không khẩn cấp của cảnh sát |
| Anh | 999 | 112 cũng dùng được |
| Các nước EU | 112 | Một số nước còn giữ thêm số riêng cho từng dịch vụ |
Những số này ổn định nhiều năm, nhưng các số phụ (không khẩn cấp, chống độc, sức khoẻ qua điện thoại) khác theo bang, tỉnh. Hãy tra và lưu các số phụ của nơi bạn ở ngay tuần đầu, dán ở chỗ ông bà dễ thấy, và cài vào điện thoại của từng người.
Gọi khẩn cấp khi tiếng Anh chưa tốt
Nhiều người lớn tuổi ngại gọi số khẩn cấp vì sợ không nói được tiếng Anh. Thực tế, tổng đài khẩn cấp ở Mỹ, Canada, Úc và New Zealand đều có dịch vụ phiên dịch qua điện thoại cho nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt. Người gọi chỉ cần nói tên dịch vụ cần (ví dụ "ambulance", "police", "fire") và sau đó nói "Vietnamese" khi được hỏi, nhân viên sẽ nối phiên dịch. Việc nối có thể mất thêm một chút thời gian, nên hãy giữ máy, đừng cúp.
Thông tin quan trọng nhất là địa chỉ. Hãy chắc chắn mọi người trong nhà, kể cả trẻ từ tuổi tiểu học, thuộc địa chỉ nhà bằng tiếng Anh, đọc được số nhà, tên đường, tên thành phố. Với ông bà, viết địa chỉ lên một tấm thẻ để cạnh điện thoại bàn hoặc trong ví. Định vị điện thoại di động giúp tổng đài tìm vị trí gần đúng, nhưng trong chung cư nhiều tầng thì số căn hộ vẫn phải do người gọi nói.
Sau địa chỉ là việc gì đang xảy ra, có bao nhiêu người, người bệnh còn tỉnh không, còn thở không. Tổng đài viên có thể hướng dẫn sơ cứu qua điện thoại trong khi xe đang tới. Hãy làm theo hướng dẫn, mở cửa, bật đèn ngoài, nhốt chó, để xe cứu thương dễ vào.
Gọi nhầm khẩn cấp không bị phạt nếu bạn nói rõ là nhầm và không cúp máy đột ngột; cúp ngang thường khiến tổng đài gọi lại hoặc cử người đến kiểm tra. Gọi đùa hoặc báo tin giả là vi phạm pháp luật ở mọi nước. Cũng nên biết: ở Mỹ, chi phí xe cứu thương có thể cao và phụ thuộc bảo hiểm; ở Úc, phí xe cứu thương khác theo bang. Nhưng khi có dấu hiệu đột quỵ, nhồi máu cơ tim, khó thở hay chảy máu nhiều, đừng để nỗi lo chi phí làm bạn chậm gọi.
Thiên tai theo vùng: điều người Việt mới đến thường không lường trước
Động đất ở bờ Tây. California, vùng Seattle và Vancouver, cũng như New Zealand nằm trong vùng có nguy cơ động đất. Phản xạ đúng khi đang ở trong nhà là thụp xuống, che đầu dưới bàn chắc, bám giữ cho tới khi rung dừng, không chạy ra ngoài trong lúc rung. Cố định tủ cao và kệ sách vào tường là việc nhỏ đáng làm ở vùng này.
Cháy rừng. Ở California, nhiều vùng của Úc và một số nơi ở Canada, mùa cháy rừng kéo dài nhiều tháng. Khói có thể ảnh hưởng hàng trăm cây số, kể cả nơi không có lửa. Gia đình sống gần rìa rừng hoặc bụi cây cần theo dõi cảnh báo, chuẩn bị sẵn đường sơ tán, và rời đi sớm khi có lệnh — chờ tới khi thấy lửa thường là quá muộn.
Bão và lốc xoáy. Bờ biển vùng Vịnh và Florida có mùa bão; miền Trung nước Mỹ có lốc xoáy, thường đến nhanh. Lốc xoáy khác bão ở chỗ thời gian cảnh báo ngắn; nhà nên chọn sẵn một chỗ trú ở tầng thấp nhất, phòng không cửa sổ, và mọi người biết đến đó khi có cảnh báo.
Mùa đông và mất điện. Ở Canada và miền bắc nước Mỹ, bão tuyết có thể làm mất điện nhiều ngày giữa giá lạnh. Nguy hiểm lớn nhất lúc đó thường không phải cái lạnh mà là ngộ độc khí CO khi dùng bếp ga, lò than hoặc máy phát điện trong nhà kín hoặc trong ga ra. Không bao giờ sưởi bằng bếp nướng hay chạy máy phát trong nhà.
Lũ và nắng nóng. Úc có lũ quét ở nhiều vùng ven biển phía đông và nắng nóng cực độ ở mùa hè; nhiều thành phố Mỹ cũng có các đợt nóng nguy hiểm cho người già. Lái xe qua đường ngập là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong lũ — nước chảy không sâu vẫn có thể cuốn xe.
Cảnh báo khẩn cấp: nhận ở đâu và đọc thế nào
Các nước định cư đều có hệ thống gửi cảnh báo khẩn cấp tới điện thoại di động trong vùng ảnh hưởng: ở Mỹ là Wireless Emergency Alerts, ở Canada là Alert Ready, ở Úc và New Zealand cũng có hệ thống tương tự. Cảnh báo thường đến kèm âm thanh và rung đặc biệt, kể cả khi điện thoại đang ở chế độ im lặng. Đừng tắt loại cảnh báo này trong cài đặt điện thoại, nhất là điện thoại của người lớn tuổi.
Vấn đề là cảnh báo bằng tiếng Anh (và tiếng Pháp ở một số vùng Canada), ngắn và dùng thuật ngữ riêng. Hai cấp hay gặp: watch hoặc advice nghĩa là điều kiện có thể xảy ra, cần theo dõi; warning hoặc emergency warning nghĩa là đang hoặc sắp xảy ra, cần hành động. Lệnh evacuate là phải rời đi; shelter in place là ở trong nhà, đóng cửa. Hãy dạy người lớn tuổi trong nhà nhận ra vài từ này, và thống nhất: khi nhận cảnh báo mà không hiểu, gọi ngay cho con cháu.
Ngoài cảnh báo qua điện thoại, chính quyền bang, tỉnh và địa phương thường có trang hoặc ứng dụng theo dõi cháy rừng, lũ, thời tiết khắc nghiệt. Một số đài phát thanh địa phương được chỉ định là đài phát tin khẩn cấp; nên có một radio chạy pin trong nhà phòng khi mất điện và mất mạng. Tránh dựa hoàn toàn vào nhóm mạng xã hội đồng hương — thông tin ở đó nhanh nhưng dễ sai và thường đến sau.
Lập kế hoạch khẩn cấp cho gia đình trong một buổi tối
Một kế hoạch đơn giản, cả nhà cùng biết, có giá trị hơn một kế hoạch chi tiết chỉ một người nhớ. Các bước:
- Xác định rủi ro chính của nơi bạn ở: tra trang quản lý thiên tai của bang, tỉnh hoặc council theo địa chỉ, xem nhà bạn có nằm trong vùng ngập, vùng cháy rừng hay vùng động đất không.
- Chọn hai điểm hẹn: một ngay gần nhà (ví dụ góc đường) nếu phải chạy ra ngoài vì cháy, và một ở xa hơn (nhà người quen, trung tâm cộng đồng) nếu cả khu phải sơ tán.
- Chọn một người liên lạc ở ngoài vùng — người thân ở bang khác hoặc ở Việt Nam — để mọi người báo tin khi mạng trong vùng nghẽn.
- Chuẩn bị túi khẩn cấp: nước uống, đồ ăn khô, đèn pin, pin dự phòng, sạc điện thoại dự phòng, bộ sơ cứu, thuốc đang dùng đủ vài ngày, bản sao giấy tờ quan trọng, một ít tiền mặt, áo ấm.
- Lưu bản sao giấy tờ: hộ chiếu, thẻ thường trú hoặc visa, giấy khai sinh, hợp đồng bảo hiểm — một bản giấy trong túi khẩn cấp và một bản điện tử ở nơi lưu trữ an toàn có thể truy cập từ xa.
- Kiểm báo khói và báo khí CO trong nhà, thay pin theo hướng dẫn; ở nhiều nơi đây là yêu cầu bắt buộc với chủ nhà và người cho thuê.
- Diễn tập một lần: cả nhà, kể cả ông bà và trẻ, thử đi theo đường thoát hiểm và tới điểm hẹn gần nhà.
Với ông bà được bảo lãnh sang, thêm một bước: ghi danh sách thuốc, bệnh nền và số liên hệ của con cháu bằng tiếng Anh, để trong ví. Nếu có người trong nhà cần thiết bị y tế dùng điện, hỏi công ty điện lực về chương trình đăng ký ưu tiên cho khách hàng phụ thuộc thiết bị y tế.
Bảo hiểm và giấy tờ: bài học sau thiên tai
Nhiều gia đình chỉ phát hiện lỗ hổng bảo hiểm sau khi nhà đã hư hại. Điểm hay gặp nhất ở Mỹ: bảo hiểm nhà thông thường thường không chi trả thiệt hại do lũ lụt; muốn có phải mua bảo hiểm lũ riêng, và thường có thời gian chờ trước khi hợp đồng có hiệu lực, nên không thể đợi tới mùa bão mới mua. Ở vùng động đất như California, bảo hiểm động đất cũng thường là hợp đồng riêng. Ở Úc, một số vùng có phí bảo hiểm cao vì nguy cơ lũ hoặc cháy, và điều khoản về lũ cần đọc kỹ.
Người thuê nhà thường nghĩ bảo hiểm của chủ nhà lo hết. Thực tế bảo hiểm của chủ thường chỉ lo phần nhà; đồ đạc của người thuê và chi phí ở tạm khi phải dời đi cần bảo hiểm người thuê riêng, phí thường không cao.
Ví dụ giả định: gia đình anh Phúc thuê một căn nhà ở vùng thấp tại Houston. Sau một trận mưa lớn, nước tràn vào tầng trệt. Chủ nhà có bảo hiểm cho căn nhà, nhưng tủ lạnh, giường, xe máy để trong ga ra của gia đình anh không ai chi trả vì anh không có bảo hiểm người thuê, và cả nhà phải tự lo tiền ở khách sạn trong hai tuần. Một hợp đồng bảo hiểm người thuê có điều khoản phù hợp có thể đã đỡ được phần lớn.
Sau thiên tai lớn, nhiều chính quyền có chương trình hỗ trợ khẩn cấp. Điều kiện nhận một số chương trình có thể liên quan tới tình trạng cư trú; người đang có visa tạm trú nên hỏi cụ thể. Trong mọi trường hợp, chụp ảnh và quay video thiệt hại trước khi dọn dẹp, giữ hoá đơn mọi chi phí phát sinh, và cẩn thận với những người đến gõ cửa nhận sửa nhà, thu tiền trước — đây là kịch bản lừa đảo hay gặp sau bão lũ.
Câu hỏi thường gặp
Gọi số khẩn cấp có mất tiền không?
Cuộc gọi tới số khẩn cấp miễn phí ở Mỹ, Canada, Úc, New Zealand và các nước châu Âu. Chi phí có thể phát sinh từ dịch vụ sau đó, như xe cứu thương ở Mỹ hoặc ở một số bang của Úc, tuỳ bảo hiểm. Đừng để lo ngại chi phí làm chậm cuộc gọi khi có dấu hiệu nguy hiểm tới tính mạng.
Không biết tiếng Anh thì gọi khẩn cấp thế nào?
Nói tên dịch vụ cần như ambulance, police hay fire, rồi nói "Vietnamese" khi được hỏi ngôn ngữ. Tổng đài sẽ nối phiên dịch qua điện thoại. Giữ máy, không cúp, và chuẩn bị đọc địa chỉ. Dạy trước cho ông bà vài câu này và viết địa chỉ nhà bằng tiếng Anh để cạnh điện thoại.
Có nên tắt cảnh báo khẩn cấp trên điện thoại vì hay kêu không?
Không nên tắt loại cảnh báo nguy hiểm khẩn cấp. Một số cảnh báo loại khác như cảnh báo trẻ mất tích có thể tuỳ chỉnh, nhưng cảnh báo về cháy rừng, lũ, động đất, lốc xoáy là thứ có thể cứu mạng. Với điện thoại của người lớn tuổi, nên kiểm cài đặt định kỳ.
Túi khẩn cấp nên để ở đâu?
Để ở chỗ dễ lấy khi đi ra cửa, như gần lối ra vào hoặc trong ga ra, không cất trên gác cao hoặc sau đồ đạc. Gia đình có xe nên có một túi nhỏ trong xe. Kiểm lại mỗi năm một lần, thay nước, đồ ăn, thuốc và pin hết hạn, và cập nhật bản sao giấy tờ khi có giấy mới.
Có lệnh sơ tán mà đang chờ hồ sơ di trú thì có bị ảnh hưởng không?
Đi sơ tán trong nước không ảnh hưởng hồ sơ di trú. Nếu phải đổi chỗ ở lâu dài sau thiên tai, cần báo địa chỉ mới cho cơ quan di trú theo quy định của nước đó để không lỡ thư từ. Mang theo bản sao giấy tờ cư trú khi sơ tán để chứng minh tình trạng nếu cần hỗ trợ.
Ông bà không dùng điện thoại thông minh thì nhận cảnh báo bằng cách nào?
Có thể dùng radio chạy pin bắt đài phát tin khẩn cấp địa phương, đăng ký nhận cảnh báo qua điện thoại bàn ở những nơi có dịch vụ này, và quan trọng nhất là thống nhất một người trong gia đình chịu trách nhiệm gọi báo cho ông bà mỗi khi có cảnh báo trong vùng.