Định cư Ireland hiện chủ yếu đi bằng con đường việc làm: có lời mời làm việc, được cấp giấy phép lao động (Critical Skills hoặc General Employment Permit), làm đủ thời gian để chuyển sang Stamp 4 — tư cách cư trú lâu dài cho phép làm mọi việc — rồi xin quốc tịch khi đủ 5 năm cư trú được tính. Chương trình Nhà đầu tư nhập cư (IIP), đường duy nhất “bằng tiền” của Ireland, đã đóng nhận hồ sơ mới từ ngày 15/2/2023.
Ireland nói tiếng Anh, thuộc EU nhưng không thuộc Schengen, và có Khu đi lại chung (Common Travel Area) với Anh. Ba điểm này quyết định khá nhiều thứ trong đời sống của người định cư: con học bằng tiếng Anh, hộ chiếu Ireland là hộ chiếu EU, nhưng thẻ cư trú Ireland không cho đi Schengen tự do. Bài dưới đây đi theo đúng lộ trình mà phần lớn người Việt ở Ireland đã đi: du học hoặc được tuyển dụng, rồi giấy phép, rồi Stamp 4, rồi quốc tịch.
IIP đã đóng: điều gì xảy ra với nhà đầu tư cũ
IIP ra đời năm 2012, cho người ngoài EU đầu tư vào quỹ, doanh nghiệp hoặc khoản tài trợ cho dự án công ích để được cư trú tại Ireland mà không phải sống thường xuyên. Trong mười năm, phần lớn hồ sơ đến từ Trung Quốc và tiền chủ yếu đổ vào các dự án nhà ở, viện dưỡng lão qua quỹ. Bộ Tư pháp Ireland đóng chương trình ngày 15/2/2023, sau một đợt rà soát và trong bối cảnh EU siết các chương trình cư trú đổi lấy đầu tư.
Hồ sơ nộp trước ngày đóng vẫn được xử lý theo điều kiện cũ. Người đã được duyệt vẫn giữ quyền cư trú theo các kỳ gia hạn, miễn còn giữ khoản đầu tư trong thời hạn cam kết và đáp ứng điều kiện, trong đó có yêu cầu nhập cảnh Ireland ít nhất một lần mỗi năm. Tuy nhiên, nhà đầu tư IIP chỉ sang một lần mỗi năm sẽ khó tích luỹ đủ thời gian cư trú được tính để nhập tịch, vì nhập tịch Ireland đòi ở thật.
Với người mới, Ireland không còn diện cư trú thuần đầu tư. Gần nhất là chương trình khởi nghiệp STEP — nhưng đó là diện điều hành doanh nghiệp đổi mới, không phải đặt tiền rồi chờ. Bất kỳ lời mời “quỹ Ireland kèm thẻ cư trú” nào sau tháng 2/2023 đều cần được kiểm lại với trang của Cơ quan Nhập cư Ireland (irishimmigration.ie).
Hệ thống Stamp ở Ireland: bạn đang ở bậc nào
Tư cách cư trú ở Ireland được ghi bằng các “Stamp” trên thẻ cư trú IRP. Hiểu đúng Stamp của mình là hiểu được mình được làm gì và thời gian đó có được tính cho nhập tịch hay không.
| Stamp | Thường dành cho | Được làm việc | Tính cho nhập tịch |
|---|---|---|---|
| Stamp 1 | Người có giấy phép lao động | Chỉ cho chủ lao động trên giấy phép | Có |
| Stamp 1G | Sinh viên vừa tốt nghiệp ở Ireland đi tìm việc; vợ hoặc chồng của người có Critical Skills | Có, không cần giấy phép riêng | Có |
| Stamp 2 | Sinh viên | Làm thêm có giới hạn giờ | Không |
| Stamp 3 | Người phụ thuộc của một số loại giấy phép, các trường hợp đặc thù khác | Không | Có |
| Stamp 4 | Người đã qua giai đoạn giấy phép, vợ chồng công dân Ireland, thường trú dài hạn | Có, mọi việc | Có |
| Stamp 5 | Người đã cư trú hợp pháp nhiều năm, không giới hạn thời gian | Có | Có |
Điểm hay bị bỏ qua nhất: thời gian giữ Stamp 2 khi du học không được tính vào mốc 5 năm nhập tịch. Một bạn sinh viên Việt Nam học ba năm ở Dublin rồi đi làm vẫn bắt đầu đếm từ khi chuyển sang Stamp 1G hoặc Stamp 1. Bảng trên là khái quát; điều kiện chi tiết của từng Stamp nằm trên irishimmigration.ie.
Critical Skills Employment Permit: cửa chính của người có nghề
Giấy phép này dành cho nghề Ireland đang thiếu. Danh sách nghề đủ điều kiện do Bộ Doanh nghiệp, Thương mại và Việc làm công bố, tập trung vào công nghệ thông tin, kỹ thuật, y tế, khoa học, tài chính. Ngưỡng lương tối thiểu chia theo nghề trong danh sách và nghề có lương rất cao; ngưỡng đã được điều chỉnh tăng nhiều lần, nên kiểm con số hiện hành trên enterprise.gov.ie.
Ưu thế lớn nhất là thời gian tới Stamp 4. Người giữ Critical Skills sau khoảng hai năm làm việc theo giấy phép có thể xin chuyển sang Stamp 4, không còn bị trói vào một chủ lao động. Giấy phép lao động phổ thông (General Employment Permit) cũng dẫn tới Stamp 4 nhưng thường sau thời gian dài hơn.
Vợ hoặc chồng được làm việc ngay. Từ năm 2019, vợ hoặc chồng của người có Critical Skills được cấp Stamp 1G và làm việc mà không cần xin giấy phép lao động riêng. Với gia đình trẻ, đây là khác biệt rất lớn so với nhiều nước khác.
Hợp đồng phải đủ dài và thật. Lời mời làm việc thường phải có thời hạn ít nhất hai năm. Chủ lao động phải là doanh nghiệp đăng ký và hoạt động thật tại Ireland; giấy phép bị từ chối nếu vị trí không khớp mô tả nghề hoặc lương không khớp ngưỡng.
Tự kiểm nhanh. Nghề của bạn có trong danh sách nghề kỹ năng then chốt không, lương đề nghị có vượt ngưỡng không, bằng cấp có liên quan trực tiếp không. Ba câu “có” là hồ sơ đáng làm.
Lộ trình từ lời mời làm việc đến quốc tịch Ireland
Lộ trình phổ biến nhất của người Việt có nghề, viết theo thứ tự thời gian:
- Nhận lời mời làm việc từ doanh nghiệp tại Ireland; doanh nghiệp hoặc bạn nộp đơn xin giấy phép lao động trực tuyến.
- Khi có giấy phép, xin visa nhập cảnh dài hạn loại D (người Việt cần visa để vào Ireland), nộp tại nơi nhận hồ sơ được chỉ định cho người cư trú ở Việt Nam.
- Sau khi sang, đăng ký cư trú và nhận thẻ IRP với Stamp 1; vợ hoặc chồng nhận Stamp 1G nếu bạn giữ Critical Skills.
- Làm việc đủ thời gian theo giấy phép, rồi xin chuyển sang Stamp 4 kèm thư hỗ trợ của Bộ Doanh nghiệp.
- Theo dõi số ngày vắng mặt khỏi Ireland mỗi năm và giữ toàn bộ thẻ IRP cũ, hợp đồng, bảng lương — đây là chứng cứ cho hồ sơ nhập tịch.
- Khi đủ 5 năm cư trú được tính trong 9 năm gần nhất, trong đó năm cuối liên tục trước khi nộp, nộp đơn nhập tịch tới Bộ Tư pháp.
- Nếu được chấp thuận, tham dự lễ nhập tịch và tuyên thệ, rồi xin hộ chiếu Ireland.
Năm cuối liên tục cho phép vắng mặt có giới hạn (khoảng sáu tuần, thêm một khoảng nữa trong trường hợp ngoại lệ). Những người về Việt Nam ăn Tết hai tháng trong năm cuối thường phải lùi ngày nộp. Thời gian xét đơn nhập tịch không cố định; đừng đặt kế hoạch du lịch quốc tế dựa trên hộ chiếu Ireland khi chưa có thư chấp thuận.
Chương trình khởi nghiệp STEP và người không đi đường việc làm
STEP (Start-up Entrepreneur Programme) dành cho người sáng lập doanh nghiệp đổi mới có tiềm năng tăng trưởng cao, có khả năng tạo việc làm và xuất khẩu từ Ireland. Hồ sơ được đánh giá bởi hội đồng có sự tham gia của Enterprise Ireland, và phải chứng minh nguồn vốn khởi đầu ở mức quy định. Đây không phải diện cho cửa hàng, nhà hàng hay công ty thương mại thông thường; dự án phải có yếu tố công nghệ hoặc mô hình mới.
Một nhóm khác là người có quan hệ gia đình: vợ hoặc chồng của công dân Ireland hoặc công dân EU đang sống ở Ireland có đường cư trú riêng, và vợ chồng của công dân Ireland có thể được xét nhập tịch sau 3 năm cư trú và 3 năm hôn nhân. Diện cha mẹ phụ thuộc của người có giấy phép lao động thì rất hẹp; đừng tính chuyện “đưa ông bà sang ở hẳn” khi lập kế hoạch ban đầu.
Còn du học: Ireland cho sinh viên tốt nghiệp bậc đại học trở lên ở lại tìm việc theo Stamp 1G trong thời hạn nhất định tuỳ bậc học. Đây là bước đệm thật, nhưng như đã nói, thời gian du học không tính cho nhập tịch. Chọn ngành và trường để tối ưu cơ hội việc làm là chủ đề của du học định cư.
Những chỗ hay vướng khi sống ở Ireland
Nhà ở là khó khăn số một. Dublin và vùng phụ cận thiếu nhà cho thuê kéo dài nhiều năm. Người mới sang thường ở tạm nhiều tuần trước khi thuê được căn hộ; chủ nhà đòi giới thiệu, sao kê lương. Hãy tính khoản đặt cọc và tiền ở tạm vào ngân sách tháng đầu, và cảnh giác với quảng cáo cho thuê đòi chuyển tiền trước khi xem nhà.
Không thuộc Schengen. Thẻ IRP không cho đi Pháp, Đức hay Ý tự do. Người Việt cư trú ở Ireland vẫn phải xin visa Schengen khi đi du lịch châu Âu lục địa, và visa Anh khi sang Anh, trừ khi có chương trình miễn riêng áp dụng.
Lịch hẹn đăng ký và gia hạn. Đăng ký thẻ IRP lần đầu và gia hạn có lúc phải đặt lịch sớm; gia hạn trực tuyến đã thay thế phần lớn việc xếp hàng ở Dublin. Đừng để thẻ hết hạn rồi mới nộp.
Thời tiết và nhịp sống. Mưa nhiều, mùa đông ngắn ngày, mùa hè mát. Nhiều gia đình Việt thấy khó nhất là cảm giác thiếu nắng trong năm đầu, hơn là chuyện công việc.
Ai hợp với Ireland và ai nên chọn nơi khác
Hợp: người có nghề trong danh sách thiếu hụt. Kỹ sư phần mềm, chuyên gia dữ liệu, kỹ sư điện, dược, điều dưỡng có bằng được công nhận là nhóm có đường đi rõ nhất. Các tập đoàn công nghệ và dược đặt trụ sở châu Âu ở Ireland tạo nhu cầu tuyển dụng thật; hồ sơ của nhóm này ít phụ thuộc vào may rủi.
Hợp: gia đình trẻ muốn con học bằng tiếng Anh trong EU. Trẻ có cha mẹ cư trú hợp pháp vào trường công miễn học phí, học bằng tiếng Anh, và khi gia đình nhập tịch thì con có quyền của công dân EU. Đây là lợi thế khó tìm ở nước EU khác, trừ Malta.
Không hợp: người muốn cư trú mà không sống thật. Sau khi IIP đóng, Ireland không còn diện nào cho thẻ cư trú mà không đòi làm việc, học tập hay điều hành doanh nghiệp tại chỗ. Người cần “thẻ dự phòng” nên xem golden visa Hy Lạp hoặc diện quỹ Bồ Đào Nha.
Không hợp: lao động phổ thông qua trung gian. Giấy phép lao động phổ thông có danh sách nghề loại trừ dài, và nhiều nghề phổ thông không xin được giấy phép. Lời mời “đi làm Ireland” kèm phí cao, không cho biết tên chủ lao động hay số giấy phép là dấu hiệu lừa đảo; mọi giấy phép thật đều tra được qua hệ thống của Bộ Doanh nghiệp.
Câu hỏi tự kiểm trước khi bắt đầu. Nghề của mình có trong danh sách nghề kỹ năng then chốt không? Bằng cấp có được công nhận cho nghề có quản lý như y tế, kỹ thuật không? Gia đình chịu được chi phí nhà ở Dublin trong hai năm đầu không? Ba câu này quyết định phần lớn việc có nên đi hay không.
Câu hỏi thường gặp
Ireland còn chương trình định cư bằng đầu tư không?
Không. Chương trình Nhà đầu tư nhập cư (IIP) đã đóng hồ sơ mới từ ngày 15/2/2023. Hiện nay chỉ còn chương trình khởi nghiệp STEP cho người sáng lập doanh nghiệp đổi mới, vốn là diện điều hành doanh nghiệp chứ không phải diện đặt tiền rồi được cấp thẻ cư trú.
Đi du học Ireland có tính thời gian để nhập tịch không?
Không. Thời gian giữ Stamp 2 khi du học không được tính là cư trú hợp lệ cho nhập tịch. Bạn bắt đầu tích luỹ từ khi chuyển sang Stamp 1G sau tốt nghiệp hoặc Stamp 1 khi có giấy phép lao động. Hãy tính quãng thời gian này khi lập kế hoạch dài hạn.
Có Stamp 4 rồi có được đổi việc tuỳ ý không?
Có. Stamp 4 cho phép làm việc cho bất kỳ chủ lao động nào hoặc tự kinh doanh mà không cần giấy phép lao động. Thẻ vẫn có thời hạn và phải gia hạn đúng hạn; để thẻ hết hạn có thể làm gián đoạn thời gian cư trú được tính cho nhập tịch.
Ireland có cho giữ hai quốc tịch không?
Ireland không bắt người nhập tịch từ bỏ quốc tịch cũ. Việc giữ quốc tịch Việt Nam song song phụ thuộc vào luật quốc tịch Việt Nam và thủ tục tương ứng, nên câu này cần hỏi cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách Ireland trước khi làm thủ tục.
Người có thẻ cư trú Ireland có đi Anh không cần visa không?
Khu đi lại chung giữa Anh và Ireland chủ yếu áp dụng cho công dân hai nước. Người Việt cư trú tại Ireland nói chung vẫn cần visa Anh, trừ khi có chương trình miễn hoặc công nhận visa đặc biệt đang áp dụng. Kiểm trên gov.uk trước mỗi chuyến đi.
Vợ hoặc chồng đi kèm giấy phép General Employment Permit có được làm việc không?
Quyền làm việc của người phụ thuộc phụ thuộc vào loại giấy phép của người chính. Với Critical Skills, vợ hoặc chồng nhận Stamp 1G và được làm việc. Với giấy phép phổ thông, chính sách đã thay đổi qua các năm, nên kiểm điều kiện mới nhất trên irishimmigration.ie trước khi lên kế hoạch.
