Người Việt chọn Mỹ vì bốn lý do lớn: thị trường lao động và kinh doanh rộng nhất thế giới, hệ thống đại học nhiều lựa chọn, cộng đồng người Việt đông đảo sẵn có, và một hệ thống bảo lãnh gia đình cho phép công dân đưa cha mẹ, con cái, anh chị em sang. Thêm một điều ít người để ý: thẻ xanh Mỹ không đòi điểm thi ngoại ngữ như hệ tính điểm của Canada hay Úc; tiếng Anh chỉ bị kiểm ở bước nhập tịch.
Đổi lại, Mỹ có những cái giá rõ ràng: y tế đắt và gắn với việc làm, nhiều diện bảo lãnh chờ rất lâu, công dân và thường trú nhân phải khai thuế thu nhập toàn cầu, và chính sách nhập cư có thể đổi theo từng chính quyền. Bài này đặt lý do và cái giá cạnh nhau để bạn tự cân, thay vì chỉ kể những điều hấp dẫn.
Những lý do có thật
Quy mô thị trường. Nền kinh tế lớn và đa dạng có nghĩa là gần như ngành nào cũng có chỗ, từ công nghệ, y tế, kỹ thuật đến nhà hàng, tiệm làm móng, vận tải. Người có tay nghề cao có trần thu nhập cao; người mở doanh nghiệp nhỏ có thị trường lớn và thủ tục lập công ty tương đối đơn giản.
Đại học và đường học lên. Mỹ có số lượng lớn trường đại học và cao đẳng, từ cao đẳng cộng đồng học phí thấp (cho cư dân của bang) đến các đại học nghiên cứu. Con của thường trú nhân và công dân thường được hưởng mức học phí cư dân của bang ở trường công, và có thể xin hỗ trợ tài chính liên bang — khác hẳn khi đi du học bằng visa F-1.
Cộng đồng sẵn có. Cộng đồng gốc Việt ở Mỹ đông nhất trong các nước ngoài Việt Nam, tập trung ở California, Texas, Washington, vùng thủ đô và nhiều nơi khác. Người lớn tuổi có chợ, phòng khám, dịch vụ nói tiếng Việt; người mới có mạng lưới việc làm, nhà thuê ban đầu.
Đường lên quốc tịch rõ ràng. Thường trú nhân 5 năm (3 năm với vợ chồng công dân) là đủ thời gian để xin nhập tịch, và công dân có quyền bảo lãnh rộng. Với gia đình nhiều thế hệ, đây là con đường để đưa cả nhà sang theo từng bước hợp pháp.
Không có kỳ thi tiếng Anh để có thẻ xanh. Các diện gia đình và đầu tư không chấm điểm ngoại ngữ. Điều này giúp cha mẹ lớn tuổi đi được, nhưng không có nghĩa sống được mà không cần tiếng Anh — chỉ là kỳ thi đến muộn hơn, ở bước nhập tịch.
Cái giá phải tính
Mỗi lý do ở trên đều có mặt trái. Bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau:
| Điều hấp dẫn | Cái giá đi kèm | Cách giảm thiểu |
|---|---|---|
| Thu nhập có thể cao | Chi phí sống, nhà ở, chăm sóc con cao ở các đô thị lớn | Chọn bang, thành phố theo cân đối thu nhập – chi phí, không chỉ theo tên tuổi |
| Y tế hiện đại | Bảo hiểm y tế gắn với việc làm; không có bảo hiểm thì chi phí rất lớn | Có bảo hiểm ngay từ tháng đầu qua chủ lao động hoặc thị trường bảo hiểm của bang |
| Bảo lãnh gia đình rộng | Diện anh chị em, con đã kết hôn chờ nhiều năm | Nộp sớm, giữ hồ sơ cập nhật, tra Visa Bulletin định kỳ |
| Hộ chiếu và quốc tịch Mỹ | Thuế thu nhập toàn cầu kể cả khi sống ở nước ngoài | Hỏi người làm thuế trước khi nhập tịch nếu định sống hai nơi |
| Đại học nhiều lựa chọn | Học phí đại học tư cao; nợ sinh viên phổ biến | Tận dụng cao đẳng cộng đồng, học phí cư dân, hỗ trợ tài chính |
| Tự do lập nghiệp | Mạng lưới an sinh mỏng hơn châu Âu, Canada | Có quỹ dự phòng, bảo hiểm thu nhập, kế hoạch hưu trí |
Đọc theo hàng ngang: mỗi cái lợi đi kèm một cái giá không tránh được. Người định cư thành công ở Mỹ thường là người đã tính trước cột thứ ba, chứ không phải người gặp may ở cột thứ nhất.
Mỹ khác Canada, Úc ở chỗ nào khi chọn
Canada và Úc chọn người nhập cư chủ yếu qua hệ tính điểm: tuổi, ngoại ngữ, bằng cấp, kinh nghiệm được quy ra điểm và cơ quan di trú mời những hồ sơ cao điểm nhất. Người trẻ, giỏi tiếng Anh, có nghề trong danh sách có lợi thế lớn. Mỹ gần như không có hệ tính điểm; đường vào chủ yếu dựa trên quan hệ — với người thân hoặc với chủ lao động — hoặc vốn đầu tư. Vì vậy người lớn tuổi có con là công dân Mỹ thường có đường đi Mỹ dễ hơn đi Canada, còn kỹ sư trẻ không có người thân thì thường thấy Canada, Úc mở hơn.
Về y tế, Canada và Úc có bảo hiểm công cho thường trú nhân (sau thời gian chờ ở một số tỉnh, bang), còn ở Mỹ bảo hiểm chủ yếu qua việc làm hoặc mua trên thị trường; người lớn tuổi đủ điều kiện mới vào chương trình Medicare. Về thuế, Mỹ đánh thuế công dân theo quốc tịch, Canada và Úc theo nơi cư trú. Về thời gian lên quốc tịch, Canada đòi có mặt 1.095 ngày trong 5 năm, Mỹ đòi 5 năm thường trú kèm số ngày có mặt.
Không có nước nào hơn hẳn. Câu hỏi đúng là: với hoàn cảnh của gia đình bạn, nước nào mở cửa thật, và cái giá ở nước đó có phải là cái giá bạn chịu được. So sánh chi tiết theo nhiều tiêu chí có trong chuyên mục chọn nước, chọn diện định cư của site.
Ai thường hợp với Mỹ
Từ kinh nghiệm chung của các gia đình đã đi, những hồ sơ sau thường thấy Mỹ là lựa chọn hợp lý:
- Gia đình có người thân là công dân Mỹ sẵn sàng bảo lãnh, nhất là con là công dân bảo lãnh cha mẹ, hoặc vợ chồng.
- Người có chuyên môn sâu, thành tựu được công nhận, có thể đi diện EB-1A hoặc EB-2 NIW mà không cần người thân.
- Chủ doanh nghiệp đang vận hành thật ở Việt Nam, muốn mở rộng sang Mỹ qua công ty con, chi nhánh (L-1A rồi EB-1C).
- Gia đình có vốn hợp pháp chứng minh được, đặt mục tiêu giáo dục cho con, chấp nhận rủi ro của EB-5.
- Người trẻ học ngành có nhu cầu cao, chấp nhận lộ trình dài du học – làm việc – thẻ xanh mà không có bảo đảm.
Một yếu tố hay bị quên khi nói "hợp với Mỹ" là sự đa dạng bên trong nước Mỹ. Một gia đình thấy California quá đắt vẫn có thể hợp với Texas, Georgia hay các thành phố Trung Tây; người không chịu được mùa đông có cả vùng Nam và Tây để chọn. Vì vậy câu hỏi "có hợp với Mỹ không" thường nên tách thành hai câu: có đường vào hợp pháp không, và nếu có thì nơi nào trong nước Mỹ hợp với nghề, ngân sách và người lớn tuổi trong nhà.
Ngược lại, người không có người thân, không có chủ lao động, không có vốn đầu tư và đang ở độ tuổi được điểm cao ở Canada, Úc thì nên so sánh nghiêm túc trước khi chọn Mỹ chỉ vì danh tiếng. Định cư là quyết định kéo dài nhiều năm; chọn theo cảm xúc thường đắt hơn chọn theo điều kiện.
Năm năm đầu ở Mỹ thường diễn ra thế nào
Lý do chọn Mỹ chỉ có ý nghĩa khi đặt vào hành trình thật. Khung dưới đây là trình tự điển hình của một gia đình sang bằng thị thực định cư; mốc thời gian là ước lượng chung, không phải cam kết:
- Ba tháng đầu: nhận thẻ xanh qua bưu điện, nhận thẻ An sinh Xã hội, mở tài khoản ngân hàng, thuê nhà (thường phải có người bảo lãnh hoặc đặt cọc cao vì chưa có tín dụng), thi bằng lái, ghi danh cho con đi học, mua bảo hiểm y tế.
- Từ tháng thứ tư đến hết năm đầu: đi làm, thường chưa đúng chuyên môn; bắt đầu xây điểm tín dụng bằng thẻ tín dụng có bảo đảm; học tiếng Anh buổi tối; tìm hiểu thủ tục thẩm định bằng cấp hoặc thi giấy phép nghề.
- Năm thứ hai và thứ ba: phần lớn gia đình ổn định được việc làm, chuyển sang nhà thuê tốt hơn hoặc bắt đầu tính mua nhà; người có nghề cần giấy phép bắt đầu học, thi lại; khai thuế đầy đủ từng năm.
- Năm thứ ba (với người kết hôn và sống chung với công dân) hoặc năm thứ năm: đủ điều kiện xin nhập quốc tịch nếu giữ cư trú liên tục, có mặt đủ ngày và tư cách tốt.
- Sau nhập tịch: mở hồ sơ bảo lãnh cha mẹ, con đã lớn, anh chị em nếu có nhu cầu — và bắt đầu một vòng chờ mới cho người thân.
Nhìn theo khung này, cái giá lớn nhất của việc chọn Mỹ thường rơi vào hai năm đầu: thu nhập thấp hơn trình độ, chi phí cao, tín dụng bằng không. Gia đình có quỹ dự phòng đủ cho giai đoạn này và có người thân hỗ trợ ban đầu thường đi qua dễ hơn nhiều so với gia đình đặt cược vào việc "sang là có việc ngay".
Những kỳ vọng sai nên gạt đi trước khi chọn
"Sang Mỹ là có việc lương cao ngay." Bằng cấp Việt Nam thường phải thẩm định, nhiều nghề như y, dược, luật, kế toán công chứng đòi thi lấy giấy phép ở bang. Năm đầu nhiều người làm việc dưới chuyên môn của mình. Có kế hoạch lấy lại nghề và quỹ dự phòng giúp đi qua giai đoạn này.
"Có thẻ xanh rồi muốn về Việt Nam ở bao lâu cũng được." Thường trú nhân phải sống ở Mỹ; ở ngoài lâu có thể mất thẻ. Người định sống hai nơi phải tính toán kỹ, và nếu cần đi trên một năm thì xin giấy phép tái nhập cảnh trước khi đi.
"Mỹ đổi chính sách thì hồ sơ của mình cũng hỏng." Thay đổi chính sách ảnh hưởng thật tới thời gian xử lý, phí, mức vốn, nhưng phần lớn quyền lợi đã được luật quy định không đổi qua đêm. Cách sống chung với rủi ro này là theo dõi nguồn chính thức (uscis.gov, travel.state.gov), không quyết định theo tin đồn trên mạng xã hội, và không trả tiền cho ai hứa "đi trước khi luật đổi".
"Ở Mỹ không cần tiếng Anh vì có cộng đồng Việt." Sống được thì có, nhưng thu hẹp lựa chọn việc làm, khó tự lo y tế, giấy tờ, và cuối cùng vẫn phải thi khi nhập tịch nếu không thuộc diện miễn. Học tiếng Anh từ trước khi đi là khoản đầu tư rẻ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Định cư Mỹ hay Canada tốt hơn cho gia đình có con nhỏ?
Tuỳ đường vào bạn có. Nếu có người thân là công dân Mỹ bảo lãnh, Mỹ thường dễ hơn. Nếu bố mẹ trẻ, giỏi tiếng Anh, có nghề phù hợp, Canada qua hệ tính điểm thường mở hơn. Về giáo dục phổ thông công lập, cả hai nước đều miễn phí cho thường trú nhân; khác biệt lớn hơn là y tế và chi phí đại học.
Người lớn tuổi có nên sang Mỹ sống với con không?
Có thể, nếu con là công dân bảo lãnh và gia đình đã tính chuyện bảo hiểm y tế. Người lớn tuổi mới sang thường chưa đủ điều kiện ngay cho các chương trình y tế công dành cho người cao tuổi, nên khoản bảo hiểm tư là chi phí lớn. Nên tìm hiểu khu có cộng đồng Việt để cha mẹ không bị cô lập.
Chính sách nhập cư Mỹ thay đổi có ảnh hưởng hồ sơ đang chờ không?
Có thể ảnh hưởng tới thời gian xử lý, lệ phí, quy trình phỏng vấn, đôi khi điều kiện của một số diện. Quyền bảo lãnh cơ bản của công dân và thường trú nhân được luật quy định nên ít đổi. Theo dõi thông báo trên uscis.gov và travel.state.gov, giữ hồ sơ cập nhật và đúng sự thật.
Sống ở Mỹ có bắt buộc phải mua bảo hiểm y tế không?
Luật liên bang hiện không còn phạt người không có bảo hiểm, dù một số bang có quy định riêng. Tuy vậy, không có bảo hiểm là rủi ro tài chính rất lớn vì chi phí khám chữa ở Mỹ cao. Người mới sang nên có bảo hiểm qua chủ lao động hoặc mua trên thị trường bảo hiểm của bang ngay từ đầu.
Có thẻ xanh Mỹ rồi có cần thi tiếng Anh không?
Để có thẻ xanh theo diện gia đình hay đầu tư thì không có kỳ thi tiếng Anh. Kỳ thi tiếng Anh và kiến thức công dân chỉ đến ở bước xin nhập quốc tịch, và người lớn tuổi đã có thẻ xanh nhiều năm có thể được miễn phần tiếng Anh theo các diện 50/20, 55/15, 65/20.
